Joseph Haydn
Z Wikipedii
Joseph Haydn (ur. 1 kwietnia 1732 w Rohrau, zm. 31 maja 1809 w Wiedniu) – austriacki kompozytor okresu klasycyzmu. Najstarszy z tzw. trzech klasyków wiedeńskich, obok Mozarta i Beethovena.
Haydn był jednym z głównych przedstawicieli klasycyzmu w muzyce oraz jednym z tych, którzy zdefiniowali główne formy muzyczne tej epoki.
Szczególnie interesujące są jego dzieła z okresu 1760-1770, tworzone w stylu Sturm und Drang (niem. burza i napór), który był awangardowym kierunkiem w ramach kultury klasycystycznej, będąc jednocześnie zapowiedzią romantyzmu. W muzyce Haydna objawiło się to stosowaniem niecodziennych akordów, zastosowaniem rzadkich tonacji molowych oraz nieoczekiwanych zmian nastroju.
Jego młodszy brat, Johann Michael, był także wybitnym i cenionym kompozytorem, działającym przede wszystkim w Salzburgu.
Spis treści |
[edytuj] Młodość 1732-1760
Haydn urodził się 31 marca lub 1 kwietnia 1732 w Rohrau, małej wiosce w austriackim Burgenlandzie. Muzykalny i obdarzony pięknym głosem, od 1738 uczył się muzyki w Hainburgu , gdzie został dostrzeżony przez drygenta do chóru przy katedrze św. Stefana w Wiedniu. Tam kształcił się w grze na skrzypcach i fortepianie. Ok. 1748 lub 1749 po przejściu mutacji musiał opuścić chór i zaczął zarobkować jako muzyk w Wiedniu. Przez pewien czas był akompaniatorem N. Propory, od którego pobierał również lekcje kompozycji. W 1759 został kompozytorem nadwornym hr. Morzina w Lukavec.
[edytuj] Praca u Esterházych 1761-1790
W roku 1761 Haydn został zatrudniony jako nadworny kompozytor i wicekapelmistrz na dworze arystokratycznej rodziny Esterházy. Pozostał w jej służbie przez ponad 30 lat - do 1790 roku zdobywając w tym czasie ogromną sławę. W 1766 roku Haydn został jedynym kapelmistrzem, w roku tym zmarł bowiem główny kapelmistrz Gregor Joseph Werner (1693-1766), który nie pałał do kompozytora sympatią. W tym samym roku odbyło się poświęcenie nowego zamku Esterház nad jez. Nezyderskim, który w zamyśle księcia miał być „węgierskim Wersalem”. M. Esterházy wybudował tam teatr; odtąd muzyka operowa zajęła ważną pozycję w twórczości Haydna. Pierwsze opery (La Canterina 1766, Lo speziale 1768) to opery komiczne. Specjalnie dla księcia komponował Haydn tria na baryton (ulubiony instrument księcia), altówkę i wiolonczelę; w latach 1765–75 powstało 126 takich triów. W 1768 podczas pożaru domu Haydna w Eisenstadt część kompozycji uległa zniszczeniu. Lata 70-e były okresem świetności zamku Esterház, który odwiedziły w tym czasie znane osobistości (m.in. Maria Teresa Habsburg). O prywatnym życiu Haydna i jego działalności w tych latach brak bliższych danych. W 1776 powtórny pożar domu kompozytora zniszczył wiele dalszych kompozycji. W 1776 Haydn otrzymał propozycję napisania opery dla dworu cesarskiego w Wiedniu. Jako libretto wybrano La vera costanza; wskutek intryg dworskich nie doszło jednak do wystawienia opery (wykonana została 3 lata później w Esterház). W 1790 zmarł Nikolaus I. Joseph Książę Esterházy, a jego następca Anton I. Książę Esterházy rozwiązał orkiestrę.
[edytuj] Samodzielność twórcy 1791-1809
We wrześniu 1790 Haydn wyjechał do Wiednia, gdzie od J. P. Salomon, otrzymał propozycję wyjazdu do Anglii, oraz kontrakt na napisanie 12 symfonii (wśród nich znalazły się również utwory napisane przez Haydna już wcześniej), którymi kompozytor miał dyrygować podczas koncertów w Hanover Square Rooms. W koncertach tych wystąpili wysokiej klasy wykonawcy i cieszyły się wielkim powodzeniem. W lipcu 1791 Uniwersytet Oksfordzki nadał kompozytorowi „Gradum Doctoris in Musica Honoris Causa”; podczas uroczystości wykonano Symfonię G-dur, która z tej przyczyny otrzymała nazwę Oksfordzkiej.
W czerwcu 1792 Haydn powrócił do Wiednia; w styczniu 1794 wyjechał powtórnie do Londynu, by występować nadal na koncertach Salomona. W 1795 Haydn brał udział w serii koncertów »Opera Concerts«, dla których skomponował 3 ostatnie symfonie. W 1795 opuścił Anglię, by objąć kierownictwo kapeli Niklósa II Esterházego (następcy zmarłego Antona I. Książę Esterházy). Kontrakt przewidywał pisanie jednej mszy rocznie; stąd w latach 1796–1802 powstało 6 mszy. W tym czasie Haydn rozpoczął pracę nad Stworzeniem świata, które ukończył w 1798; w 1801 napisał oratorium Pory roku. Ostatnie lata życia spędził głównie w Wiedniu, na wakacje wyjeżdżając do Eisenstadt.
Haydn był osobistym przyjacielem Mozarta, z którym podziwiali się nawzajem. Znał też młodszego od siebie Ludwiga van Beethovena, który uważał go za swojego mistrza i nauczyciela. Haydn zaprzestał komponowania w 1803 na sześć lat przed śmiercią. Do jego ostatnich dzieł należą wspaniałe oratoria Stworzenie świata i Pory roku. Haydn pozostawił po sobie olbrzymi katalog dzieł (zobacz tabela obok), z których wiele weszło na stałe do kanonu muzyki klasycznej. Zmarł 31 maja 1809 w Wiedniu.
[edytuj] Wybrane dzieła
| Dorobek kompozytorski | liczba dzieł |
| Muzyka wokalna | |
| pieśni |
|
| muzyka chóralna |
|
| Muzyka instrumentalna | |
| symfonie |
|
| koncerty |
|
| muzyka kameralna |
|
| Inne formy orkiestralne |
|
| Muzyka marszowa |
|
| opery |
|
| Utwory na fortepian |
|
| RAZEM |
|
- Symfonia nr 6 D-dur "Poranek" (Le matin)
- Symfonia nr 7 C-dur "Południe" (Le midi)
- Symfonia nr 8 G-dur "Wieczór" (Le soir)
- Symfonia nr 30 C-dur "Alleluja"
- Symfonia nr 43 Es-dur "Merkury"
- Symfonia nr 45 fis-moll "Pożegnalna" (zaliczana do Sturm und Drang)
- Symfonia nr 73 D-dur "Polowanie" (La chasse)
- Symfonia nr 82 C-dur "Niedźwiedź" (L'ours) (tzw. paryska)
- Symfonia nr 85 B-dur "Królowa" (La reine) (tzw. paryska)
- Symfonia nr 92 G-dur "Oksfordzka"
- Symfonia nr 94 G-dur "Niespodzianka" (tzw. londyńska)
- Symfonia nr 100 G-dur "Wojskowa" (tzw. londyńska)
- Symfonia nr 101 D-dur "Zegarowa" (tzw. londyńska)
- Symfonia nr 104 D-dur (ostatnia londyńska, bez przydomka)
- 24 koncerty fortepianowe
- Koncert na róg nr 1 D-dur
- Koncert na róg nr 2 D-dur
- Koncert na wiolonczelę C-dur
- Koncert na wiolonczelę D-dur
- Koncert skrzypcowy nr 1 C-dur
- Koncert skrzypcowy nr 2 D-dur
- Koncert skrzypcowy nr 3 A-dur
- Koncert skrzypcowy nr 4 G-dur
- Koncert na trąbkę Es-dur
- Stabat mater g-moll
- Siedem słów Zbawiciela na krzyżu
- Oratorium Powrót Tobiasza
- Oratorium Stworzenie świata
- Oratorium Pory roku
Utwory Haydna zostały skatalogowane przez holenderskiego muzykologa Antoniego von Hoboken. Katalog Hobokena jest ułożony systematycznie (wg gatunków muzycznych). Używa się skrótu Hob. (czasem tylko H), np:
- Hob. I:104 – Symfonia nr 104
- Hob. XXVIII:12 – opera Armida
Przypisy
- ↑ 104 numerowane plus Symfonia koncertująca B-dur (Hob. I/105) plus Symfonia D-dur (Hob. I/106) i dwie B-dur: tzw. A (Hob. I/107) i B (Hob. I/108). Należy zwrócić uwagę, iż w przypadku trzech ostatnich (napisanych przez Haydna dość wcześnie, bo w latach 1760.), jak i Symfonii Concertante numerów nie stosuje się, stąd częsty błąd polegający na przypisywaniu Haydnowi tylko 104 symfonii, zgodnie z numerem ostatniej numerowanej.
[edytuj] Literatura
- E. DziębowskaŁ Haydn, w: Encyklopedia muzyczna PWM. Część biograficzna, PWM Kraków, t. IV (hij)
- C. F. Pohl: J. Haydn, t. I cz. 1 Leipzig 1878, t. I cz. 2 Leipzig 1882, dokończ. przez H. Botsibera, Leipzig 1929
- F. X. Kuhač: J. Haydn i Hrvatske narodne popievke, Zagreb 1880;
- W. H. Hadow: A Croatian Composer, London 1897
- K. Geiringer: J. Haydn, Potsdam 1932
- K. Kobald: J. Haydn, Wien 1932
- J. P. Larsen: Die Haydn-Überlieferung, Copenhagen 1939
- R. Hughes: Haydn, London 1950
- H. E. Jacob: J. Haydn His Art, Times and Glory, London 1950
- H. C. R. Landon: The Symphonies of J. Haydn, London 1955
- R. Mirsky: Haydn, Chicago 1963
- P. M. Young: Haydn, London-N. York 1969
- A. van Hoboken: J. Haydn. Thematisch-bibliographisches Werkverzeichnis, t. I Instrumentalwerke, Mainz 1957, t. II Vokalwerke, Mainz 1971
- H. C. R. Landon: Haydn, London 1972
- H. C. R. Landon: Haydn: Chronicle and Works, t. 1–5, London 1981.
- K. Geiringer: Haydn, PWM Kraków PWM 1985
- K. Geiringer: H.: A Creative Life in Music, N. York 1963, tłum. pol. Haydn, Kraków 1985
- D. Gwizdalanka: Klasyk pogodny, a nawet dowcipny, w: Historia muzyki 2, PWM Kraków, 2006, s. 132-143
[edytuj] Zobacz też
- Hymn ludowy, autor: Joseph Haydn
| Wojna o gaz: UE szykuje się do ataku |
|
- Jeśli do jutra dostawy (gazu) nie zostaną wznowione, potrzebna będzie silna, stanowcza interwencja Unii Europejskiej - powiedział premier Czech, sprawujących przewodnictwo w UE, Mirek Topolanek.
|
| Mrozy lżejsze, ale są kolejne ofiary zimy |
|
Zima ostro dała się we znaki Polakom. Jednak, choć to może jeszcze tak bardzo nieodczuwalne, styczniowe mrozy na szczęście dziś zelżały. Mimo to odnotowano kilka kolejnych przypadków śmierci z wychłodzenia organizmu.
|
| Rosja gotowa do rozmów z Ukrainą |
|
Prezydent Rosji Dmitrij Miedwiediew oświadczył, że jego kraj nie zrywał negocjacji gazowych z Ukrainą i gotów jest w każdej chwili powrócić do stołu rozmów. Do przywrócenia dostaw rosyjskiego gazu na Ukrainę niezbędne będzie zawarcie nowego kontraktu między Gazpromem i Naftohazem.
|
| Rice naciska na Izrael w kwestii egipskiej propozycji |
|
Amerykańska sekretarz stanu Condoleezza Rice namawiała Izrael, by poważnie rozważył egipską propozycję zawieszenia broni w Strefie Gazy.
|
| Pół miliona zł dla Szpitala Wojewódzkiego |
|
Marszałek Województwa Lubuskiego przekazał pół miliona zł z budżetu województwa na remont oddziału pediatrycznego Samodzielnego Publicznego Szpitala Wojewódzkiego w Gorzowie Wlkp.
|