Kociewie
Z Wikipedii
Kociewie (kasz. Kòcéwskô) - region etniczno-kulturowy we wschodniej części Borów Tucholskich, położony w dorzeczu Wierzycy i Wdy, na lewym brzegu Wisły. Ze względu na to, że przynależność terenów do tego obszaru jest definiowana na podstawie kryteriów etnicznych oraz językowych (gwarowych) dotyczących zamieszkującej je ludności, to granice tego terytorium są płynne. Najbardziej prawdopodobne granice Kociewia wyglądają następująco:
- wschodnia granica na około 120-kilometrowym odcinku Wisły od wsi Topolinek koło Świecia do wsi Czatkowy koło Tczewa
- północno-zachodnia granica na linii Trąbki Wielkie-Wysin-Liniewo-Nowe Polaszki-Konarzyny
- południowo-zachodnia granica biegnąca przez Czarną Wodę, Osieczną, Lińsk, Lniano, Bukowiec, Gruczno do Topolinka.
Granicą borowiacko-kociewską jest dawna puszcza na północ i zachód od Śliwic i Osówka aż po rzekę Wdę. Pomiędzy tymi dwiema starymi wsiami a odległą o ponad 20 km Wdą, gdzie dopiero znajdowały się osady dzisiejszego Kociewia, znajdował się teren niezamieszkany. Dopiero w ciągu XVII stulecia osadnicy od terenu borowiackiego i od Wdy z terenu Kociewia zaczęli tę część borów zaludniać. Fale osadnicze borowiackie i kociewskie nachodziły na siebie gdzieś w rejonie wówczas powstałych Osiecznej i Ocypla. Wyznaczanie granicy borowiacko-kociewskiej na podstawie dzisiejszej i XX-wiecznej mowy mieszkańców jest metodologicznym błędem, ponieważ w XX wieku nie ma już większych wyraźnych różnic językowych, a wpływ tendencji unifikacyjnych (poprzez szkołę, radio, telewizję, administrację itd.) spowodował, że jednostki posługują się dziś raczej ogólnym "językiem" który można by nazwać "pomorskim", a trudno jest i było przyporządkować daną cechę językową Kociewiakom i Borowiakom. Historia osadnictwa tego terenu wskazuje prawidłową granicę. Kociewie zamieszkuje ok. 300 000 mieszkańców. Stolicą Kociewia jest Starogard Gdański, natomiast największym miastem regionu jest Tczew. Kociewie posiada swoją własną gwarę.
Sejmik województwa pomorskiego ustanowił rok 2005 rokiem kociewskim. Co 5 lat na Kociewiu odbywają się Kongresy Kociewskie[1], i tak pierwszy miał miejsce w 1995 r., drugi - w 2000 r., a trzeci - w 2005 r. Spotykają się na nich samorządowcy oraz regionaliści, aby dyskutować o sprawach związanych z regionem.
7 marca 2003 r. ustanowiono herb i hymn Kociewia[2].
Pierwszy zapis nazwy w formie Gociewie pochodzi z 10 lutego 1807 r. z meldunku ppłk. Hurtiga do generała Jana Henryka Dąbrowskiego. Kolejne znane zapisy mają już formę Kociewie (Florian Ceynowa, Oskar Kolberg) - II połowa XIX wieku.
W 2007 r. po raz pierwszy ogłoszono 10 lutego jako Światowy Dzień Kociewia[3].
[edytuj] Przykłady regionalizmów kociewskich
- brukować - potrzebować;
- beczek - zapłakany;
- blerwa - lub blerba - przezwisko na niebywale szkaradną dziewczynę albo też owca;
- brzad - owoc;
- bulwy - ziemniaki;
- buksy - spodnie;
- bykowe - opłata za pokrycie krowy;
- chruściki - zawijane ciasteczka pieczone na oleju (por. faforek);
- chodaki - drewniane buty;
- chwatko - szybko;
- darować - trwać;
- dulczyć - narzekać (por. jamrować);
- dycht - tak samo, podobnie;
- erbnąć - ukraść, łatwo zdobyć;
- erbować - dziedziczyć;
- fafernuchy - cukierki jak kopytka z buraków cukrowych, drożdży, mąki żytniej i pszennej;
- faforek - wstążka;
- faksować - dowcipkować (faksiarz - dowcipniś);
- farfocel - kiedyś żupany miały to do siebie, że się mechaciły i szczególnie w jamie pępkowej gromadził sie farfocel;
- farfocle - wszelakiego pochodzenia zanieczyszczenia np. w butelce;
- faryna - cukier (sypki);
- frantówka - przyśpiewka;
- futrować - karmić;
- gapa - wrona;
- gloka - abażur;
- grapa - garnek
- gulon i guła - indyk i indyczka;
- gyry - nogi;
- gzub - dziecko
- hahać - spać (o dzieciach);
- hajta - polowanie;
- haka - motyka;
- hanaj - kij;
- hładko - szybko, sprawnie;
- jaglija - świerk (zapożyczenie z dialektów pruskich);
- jeno - tylko;
- jo - tak
- kałdun - brzuch;
- karować się - wchodzić bez zaproszenia, pchać się na siłę np. w kolejkę;
- kejter - pies;
- kietować - zamykać na klucz;
- kipa - kosz;
- klajster - plaster;(należy wyjaśnić gdyż wg mojej wiedzy: klajster=klej, zaś pflajster=plaster)
- klatry - włosy;
- klatrować - wspinać się, wchodzić np. nie klatruj tamuj;
- klempa - krowa;
- kluk - nos;
- klupówki - kalosze;
- knyp - nożyk;
- koder - ścierka (por. "teptuch");
- kuch - ciasto;
- lofer - łazik;
- łordzić - gdzieś biegać/jeździć;
- machlować - oszukiwać;
- munia - twarz, pysk;
- muszkibada (por. faryna) - cukier;
- musztryck - musztarda
- najrzyć się - przyjaźnić się;
- nazat - z powrotem;
- obuwać - ubierać, zakładać np. obuj te buksy;
- ochab - zły człowiek;
- ognaryja - miejsce na uboczu, poza stołem, lub poza centrum domostwa;
- pachtować - dzierżawić, kraść;
- papla - topola;
- podobiadek - drugie śniadanie;
- pochowa - pogrzeb;
- potrampać - podeptać;
- powidzta mnie - powiedzcie mi;
- przyścipny - sprytny, cwany;
- psiankny - piękny;
- pujek - kot;
- pupa - lalka;
- pyda - kij zakończony rzemieniami do bicia;
- rajby - swaty;
- ronkel - burak pastewny;
- ryczka - taboret, małe składane krzesełko;
- rudle - sanki;
- rychtować - ogólnie coś robić;
- rychło w czas - w ostatniej chwili;
- skweres - bieda;
- sklep - piwnica;
- skład - sklep;
- statory, statki - naczynia kuchenne;
- szałerek - schowek, komórka;
- szaszrować - robić zamęt, hałas;
- sota - jesteście np. wy sota mieskie bówki;
- szlory - kapcie;
- szmyrgnąć - rzucić/cisnąć coś np. w kąt;
- szneptuch - chustka do nosa;
- sznyta - blizna;
- sznytka - kromka chleba;
- szportować - żartować (por. faksować);
- szporować - oszczędzać;
- szuńdy - zakładane na kark do noszenia np. koszy;
- szur - przezwisko np. "ty szurze jeden";
- szuraja - wiata, składzik;
- ślipsie - oczy;
- tamuj - tam np. tamuj my poszlim;
- teptuch - ścierka (por. "koder")
- topek - nocnik;
- tutka, tuta - papierowa torebka;
- tynta - atrament;
- trusiek - królik;
- trygel - garnek
- tryfta - droga, ścieżka;
- tolkować - plotkować;
- uczba - nauka;
- uśpionka - kołysanka;
- wajczeć - płakać;
- wetchnóńć - zatknąć, wcisnąć;
- wysatka - wyrośnięte buraki pastewne na nasiona;
- zebuwać - rozbierać, zdejmować;
- zaketować - zamknąć drzwi na klucz;
- złoić - zlać kogoś np. pasem;
- zug - przeciąg;
- żaga - piła;
[edytuj] Miasta na Kociewiu
- Tczew - największe miasto regionu - 60 660 mieszkańców
- Starogard Gdański, stolica regionu - 48 323 mieszkańców
- Świecie - 26 308 mieszkańców
- Pelplin - 8 578 mieszkańców
- Gniew - 6 844 mieszkańców
- Skarszewy - 6 805 mieszkańców
- Nowe - 6 270 mieszkańców
- Skórcz - 3 532 mieszkańców
Przypisy
[edytuj] Bibliografia
[edytuj] Linki zewnętrzne
Pomorze Zachodnie: Pomorze Przednie • Pomorze Środkowe • Pomorze Szczecińskie • Rugia
Pomorze Gdańskie: Kaszuby • Kociewie • Ziemia lęborsko-bytowska
| ONZ: Izrael najpierw ewakuował Palestyńczyków, a potem ich ostrzelał |
|
Przynajmniej 30 Palestyńczyków zginęło w Strefie Gazy w ostrzale domu, do którego zostali wcześniej ewakuowani przez izraelskich żołnierzy - wynika z raportu ONZ.
|
| "Nie myślałem, że minister się tak prostytuuje" |
|
Posłanka PiS Grażyna Gęsicka, wzywając rząd do odpowiedzialności za niewykorzystanie funduszy unijnych manipuluje opinią publiczną - ocenił w TVN24 poseł PO Janusz Palikot.
|
| Wypadek na drodze Wrocław-Legnica |
|
Jedna osoba została ranna w wyniku wypadku, do którego doszło w piątek wieczorem niedaleko miejscowości Mazurowice (Dolnośląskie). Droga krajowa nr 94 Wrocław - Legnica została całkowicie zablokowana.
|
| Omar Faris: Niech Izrael opuści nasze ziemie |
|
- Niech Izrael opuści nasze ziemie, a gwarantujemy, że ani jedna rakieta nie spadnie na ich ziemie - mówił przewodniczący Palestyńskiej Koalicji na rzecz Prawa do Powrotu Omar Faris, gość CZATerii w INTERIA.PL.
|
| Juszczenko: Konflikt gazowy był zaplanowany |
|
Ukraina pozwoli rosyjskim obserwatorom na wjazd na jej terytorium w celu nadzorowania tranzytu rosyjskiego gazu do Europy - poinformował prezydent Ukrainy Wiktor Juszczenko po spotkaniu z czeskim premierem Mirkiem Topolankiem w Kijowie.
|